Obszerne omówienie tego tematu w języku polskim można znaleźć w książkach Alfreda F. Majewicza stanowiących podstawę niniejszego opracowania.

Środowisko geograficzne i przynależność rasowa

Ajnu – to rdzenna ludność Hokkaidō – najbardziej na północ wysuniętej wyspy Archipelagu Japońskiego. Badania archeologiczne pokazują, że Hokkaidō jest zamieszkałe przez Ajnów co najmniej od 7000 lat. Gdy pierwsi Europejczycy zaczęli docierać w te strony około XVI wieku, Ajnowie zamieszkiwali znaczny obszar południowej części Kamczatki, Archipelag Kurylski, Sachalin i Hokkaidō, a na południu ich tereny obejmowały obecne prefektury Aomori, Akita i Iwate na wyspie Honshū. Najstarszy dokument japoński odnoszący się do Ajnów pochodzi z pierwszej połowy XIV wieku i relacjonuje szczegóły zażegnania w 1325 roku sporu w rodzie Andō sprawującym administrację na Hokkaidō. Pierwszą wzmiankę Europejczyków o Ajnach przekazaną na podstawie informacji uzyskanych od Japończyków znajdujemy w wydanych w 1565 roku “Listach japońskich (...)” jezuity Ludwika Froesa. Pierwszy opis hokkaidzkich Ajnów z autopsji otrzymujemy około 60 lat później. Ten również jest listem misjonarza Hieronima de Angelis. W dalszych penetracjach tego regionu powoli zaczynają dominować cywile i wzmianki o Ajnach pojawiają się w dziennikach podróży i książkach okrętowych. W miarę upływu czasu (pierwsza połowa XVIII wieku) znacznie wzrasta aktywność Rosjan, zwłaszcza na terenie obejmującym Kamczatkę i Wyspy Kurylskie.
Ajnowie znacznie różnią się od dominującej w tym obszarze geograficznym ludności o mongoloidalnych cechach antropometrycznych. Brak im charakterystycznego dla tych ludów skosu oczu, mają długie głowy z szerokimi, płaskimi twarzami o głęboko wtopionych, brązowych (rzadziej niebieskich) oczach. W przeciwieństwie do mongoloidów charakteryzujących się skąpym owłosieniem poza głową, Ajnowie są często uznawani za najbardziej owłosiony lud na świecie. Dobitnie świadczą o tym zwroty używane przez badaczy tego ludu (por. W. Sieroszewski Wśród kosmatych ludzi), Wspomniane cechy oraz jasna skóra Ajnów dodatkowo nasuwają nieodparte skojarzenia z ludnością terenów znacznie odległych geograficznie, budząc zarazem wątpliwości co do ich powiązań z żółtą rasą.
Trudno się więc dziwić, że pochodzenie Ajnów i ich powiązania rasowe oraz trasy potencjalnych migracji przez ostatnie dwa stulecia stanowiły i ciągle stanowią przedmiot sporów naukowych.. Jako potencjalne obszary, z których mogła brać swoje początki migracja Ajnów na Daleki Wschód wymieniano Australię (rasę australoidalną również charakteryzuje długa głowa i obfite owłosienie, choć skóra Australijczyków ma wyraźnie więcej pigmentu), południowo – wschodnią Azję, Kaukaz, Europę, a nawet Afrykę. Sieroszewski na podstawie pomiarów antropologicznych wysunął tezę o migracji Ajnów z północy dopatrując się u nich wielu cech charakterystycznych dla Eskimosów. Ten punkt widzenia podzielało kilku innych badaczy. Niezwykłe jest też spostrzeżenie Jaworskiego który zauważył, że silne spłaszczenie kości ramieniowych i goleniowych u Ajnów było obserwowane jedynie u niewielu wymarłych ludów jaskiniowych Europy.
Obecnie większość antropologów skłania się do opinii o istnieniu odrębnej rasy, tak zwanego ajnuskiego lub kurylskiego typu antropologicznego.
Opinia ta jest podbudowana wszechstronnymi badaniami interdyscyplinarnymi, możliwymi do prowadzenia dopiero w czasach obecnych.
Obszar geograficzny, z którego Ajnowie przybyli na swoje obecne tereny, ciągle okrywa mgła tajemnicy. Oni sami twierdzą, że “przybyli z nieba” i chętnie pokazują specjalny kamień na jednym ze wzgórz nad rzeką Saru, gdzie pierwszy Ajnu dotknął ziemi swoją stopą.
Słowo ajnu znaczy “człowiek” – w znaczeniu “prawdziwy człowiek”, “prawy człowiek”, “człowiek z honorem”. Japończyków określali słowem sisam, co znaczyło również “obcy”.
Japończycy rewanżowali im się podobnym określeniem ezo, Takakura tłumaczy tę nazwę jako “obcy, którzy mieszkają na północy”. Używano również w Japonii słowa aino(ko), przypadkowo zbieżnego ze słowem ajnu, mającego zabarwienie pogardliwe o znaczeniu “mieszaniec”, “bękart”.
W języku polskim za poprawne Majewicz uznaje słowa: Ajnu, Ajnusi, ajnuski, a jako dopuszczalną formę Ajnowie (ze względu na tradycję).

Demografia, polityka i zdrowie

Przechowały się zapisy wskazujące, że już w VIII wieku Japończycy ponosili ciężkie straty w walkach z Ajnami. W IX wieku Ajnowie z Honshū stanowili znaczną siłę, zdolną przeciwstawię się napierającym z południa Japończykom. Jeden z dokumentów z 805 roku mówi o opustoszałym skarbcu władcy z powodu stałych potyczek z Ajnami, którzy “zbiegali się jak mrówki, a rozpraszali jak ptaki”. Jednak ta początkowo biologicznie silna populacja najwyraźniej nie była w stanie wytworzyć i rozwinąć w sobie cech pozwalających na skuteczne oparcie się naciskowi cywilizacyjnemu innych ludów. Z pewnością zabrakło jej instytucji centralnej władzy, która wytwarza zarówno niezbędny system administracyjny jak i system propagandowo – motywacyjny usprawiedliwiający w oczach podwładnych sukcesję władzy i konieczność podboju.
Wiek XVI dostarczył pierwszej europejskiej dokumentacji dotyczącej Ajnów. Ich ówczesną populację szacuje się na około 40 000 osób. Spis ludności na Hokkaidō w roku 1923 wykazał istnienie 3504 ajnuskich domostw, zamieszkałych przez 15 461 Ajnów (7 430 mężczyzn i 8031 kobiet). Są podstawy do podejrzeń, że znaczny udział miały tu małżeństwa mieszane i osoby z domieszką krwi japońskiej.
Na Sachalinie w roku 1868 było około 3000 Ajnów zamieszkujących 498 domów zaś w 1897 – tylko 1442 w 55 osadach. Późniejsze dane japońskie z roku 1939 wykazują tam (zapewne tylko w południowej części wyspy) 1263 osoby, podczas gdy cztery lata wcześniej N.A.Newski stwierdza obecność zaledwie 20 – 30 Ajnów w północnej, radzieckiej części Sachalinu. Po przejęciu południowej części Sachalinu w 1945 roku przez administrację radziecką cała ludnośę ajnuska tej części wyspy została przetransportowana na Hokkaidō. To polityczne posunięcie znacznie przyspieszyło proces wchłaniania kulturowego Ajnów przez żywioł japoński. Spośród przesiedleńców dni dzisiejszych dożyły dosłownie jednostki.
Nie lepiej obszedł się los z ludnością Archipelagu Kurylskiego. W 1884 roku Japończycy przesiedlili 97 Ajnów zamieszkujących północne wyspy archipelagu na wyspę Shikotan w pobliżu północnych brzegów Hokkaidō. Wbrew oczekiwaniom twórców tego projektu, zamiast spodziewanego wzrostu liczebności przesiedleńców ich liczba systematycznie malała do 57 osób w 1913 roku, aż do całkowitego wymarcia. Całkowite wymarcie dialektu kurylskiego wykazała w 1963 roku K. Murasaki po stwierdzeniu, że trzy ostatnie osoby przybyłe na Hokkaidō z Wysp Kurylskich absolutnie nie pamiętały języka ojczystego.
Omawiając przyczyny wymierania Ajnów w I połowie XX wieku, Nikołaj A. Newski wymienia alkoholizm, choroby weneryczne, gruźlicę oraz silną japonizację. Kilton Steward objaśniał ujemny przyrost naturalny u Ajnów endemiczną kiłą (odsetek zarażonych Ajnów oceniano na 95%). Jak wcześniej odnotował B. Piłsudski, Ajnowie byli stosunkowo odporni na trąd, byli jednak bardzo podatni na inne choroby jak gruźlica, odra czy ospa. Lęk przed epidemiami dziesiątkującymi lud w XVIII i XIX stuleciu był powszechny. W obawie przed nimi Ajnowie budowali wokół swoich wiosek zapory z inau oraz z ekskrementów i gnijących odpadków, gdyż wierzyli, że złe duchy tego nie znoszą.
Jak sądzi Takakura, kropkę nad “i” postawiła prawdopodobnie II Wojna Światowa. W 1966 r. oceniał on populację żyjących “czystej krwi” Ajnów na około 100 osób. Nacjonalizm i szowinizm japoński rozdmuchane do niewyobrażalnej skali pogrzebały ostatnią szansę uratowania Ajnów.
Administracyjne próby ratowania Ajnów zarówno po stronie rosyjskiej jak i japońskiej były zawsze spóźnione, czynione na małą skalę i przez to nieefektywne. Historię Ajnów można uznać za zamkniętą. Umarł język. Pozostał skansen, stroje, przemysł turystyczny i trochę archiwalnych materiałów czekających na opracowanie przez kilka ośrodków naukowych.