Pieśni, zebrane w zeszycie nr 4, są
kontynuacją współczesnych pieśni niwchijskich [1],
znajdujących się w zeszycie nr 3 B. O. Piłsudskiego. Osiem piosenek
nr 13-20, podobnie jak wcześniejsze, należy do gatunku „ałachtund”
(алахтунд) – piosenek lirycznych
o tematyce miłosnej. Piłsudski podkreślał, że pieśni „ałachtund”
(алахтунд) „wyróżniają
się rytmizowaną formą tekstu, zwrotami poetyckimi, licznymi alegoriami,
porównaniami, przesadzonym humorem, sarkazmem i najczęściej opisują
miłosne rozterki autora” [2]. Cechy
te występują również w pieśniach z zeszytu nr 4. Autorzy tych utworów,
opowiadając o nieszczęśliwej miłości, ironizują: „czeu
szanko irszkyn czuko nano” (чеу шанко
иршкын чуко нан) – „twoja
ukochana (która podobna jest do) równo odciętej piłki (z gąbki)"
[*], „Ofkika
kyry keka rurna” («Офкика кыры
кека рурна») – „Ofkika podobna
jest do głodnego lisa”. O bohaterce piosenki nr 13 (Амкук)
mówi się jak o torbie, którą nosi jej ukochany: „czeu
szanko... czimły mura czu nium pieszyrm mura /
czaki janirej czchnarsz tunra
/ Czemli wachursz
wykyzinyrsz tunra/” («чеу
шанко... чимлы мура чу нюм пешырш мура /
чаки янирэй чхнарш тунра
/ Чемли
вахурш выкызинырш тунра/»)
– „twoja ukochana... twoją torba na krzemień
się stała, ciężarem zawisła na twoich lędźwiach. Żona twego starszego
brata za tobą z nizin przyszła, aby cię porzucić, twą torbę zrywając”.
Analogiczną tematykę różnorodnych przeobrażeń spotyka się w pieśniach
z zeszytu nr 3: „czmu mlicimum wiinynraj... kek
rumun czihryn wiinynraj /
cztnyrsz tumun czihryn wiinynraj”
(«чму млицимум виинынрай...
кек румун чиhрын виинынрай /
чтнырш тумун чиhрын виинынрай»)
– „dnem w twojej łódce się stanę i pojadę,
... lisem się stanę i pojadę, ... trawą się stanę i z tobą pojadę”
[3], „katyn kek rumna..., tszaina, pahlia weśkorsz
tumna, czmuroch kanna" («катын
кек румна..., тшаина, паhля веськорш тумна,
чмурох канна») – „Stane się
lisem o złej sierści... pójdę obok. Dzięciołem o czerwonej główce
się stanę, przyfrunę do twojej łódki” [4].
Oprócz tego, iż każdy z autorów
tych pieśni opiewa swe uczucia indywidualnie, w niektórych tekstach wykorzystuje
się najbardziej popularne zwroty w różnych wariantach: „nszajryng
nihlio ni fat-roch kucind torwo” («ншайрынг
ниhлё фат-рох куцинд торво») – „lewa
łza na kolana moje spada i wydaje dźwięk podobny do częstych kropli
deszczu” [5], „czi
poroch wiachaj pinach tamran niuiwuilio” («чи
порох виахай пинах тамран нюивуилё»)
– „kiedy wrócisz do domu i będzie tam mnóstwo
oczu, wtedy nie będziesz o mnie pamiętać” [6],
„nyjryng molmo rugyr kuc’ra” («ныйрынг
мольмо ругыр куцьра») – „miejsce
pod prawym kolanem słabnie i nie pracuje” [7].
W pieśniach z zeszytu nr 4, w odróżnieniu
od pieśni, zanotowanych w zeszytach poprzednich, opisywane są nie tylko
uczucia, przeżywane przez zakochanych. Autorzy niektórych piosenek opowiadają
o spotkaniach z ukochaną kobietą, a w tekstach spotyka się szczere słowa
wyznań, co nie jest charakterystyczną cechą niwchijskich wykonawców
piosenek [8]: „neo
szank” («нео шанк») –
„moja ukochana”, „awun
wank ahniachra” («авун шанк аhняхра»)
– „jak bardzo podoba mi się ta kobieta!”,
„czfa-nenyn hyiwo koinycharsz ake czwa nenyn pchohol
sir kend" («чфа-ненын
hyиво коиныхарш аке чва ненын пхоhоль сир
кенд") – „tylko
o tobie myślę, spać nie mogę. Ciebie jedyną obiektem swych myśli
uczyniłem”. Autorzy piosenek podziwiają w nich swoje ukochane:
„awyn szank amamlio” («авын
шанк амамлё») – „jak ta kobieta
chodzi!”, „ne szanch nyn’ky chiw rok
walia” («не шанх нынькы хив
рок валя») – „Policzki mojej ukochanej
są białe jak kora brzozy”, „neoszank
ynkari tajryng nahari mutra” («неошанквынкари
тайрынг наhари мутра») – „Moja
ukochana pochyliła głowę ku lewemu ramieniu”. Ostatnie słowa,
jak podkreślał B. O. Piłsudski, są u Niwchów symbolem wytworności
kobiety, natomiast porównania do białej kory brzozy używa się, „ponieważ
wszystko, co białe i błyszczące uważa się za piękne” [9].
Piosenka nr 14 wykonywana była przy
akompaniamencie niwchijskiego smyczkowego jednostrunowego instrumentu muzycznego
– „niwchijskiej wioli” – „t’ynryn”
(«т'ынрын») lub, jak podaje w przypisach
do piosenki B. O. Piłsudski, „skrzypiec”.
Pieśni miłosne wykonywane były przy akompaniamencie „t’ynryna”
(«т'ынрына») wyłącznie z użyciem
języka jako dodatkowego rezonatora. W trakcie gry na instrumencie muzycznym
wykonawca, zmieniając objętość jamy ustnej, dotykał struny językiem.
W wyniku bardzo szybkich i częstych takich dotknięć, powstawała swego
rodzaju trel [10].
W liście do L. J. Szternberga B.
O. Piłsudski wspomina o istnieniu zeszytu nr 4: „...oto
wysyłam Panu znów zeszyt II i zeszyt IV, jak również zeszyt I ze starodawnymi
pieśniami...” [11].
Pieśni z zeszytu nr 4 publikowane
są po raz pierwszy. W swoich artykułach B. O. Piłsudski jako przykłady
podawał tylko niektóre linijki z tych tekstów [12].
Teksty napisane są czarnym atramentem w szkolnym zeszycie bez okładki,
z kartkami w linię, przeszytymi po środku białymi nićmi. Zewnętrzna
strona kartki podzielona jest na dwie części, między tekstami są odstępy
lub jest odrysowana kreska. Po lewej stronie kartki znajduje się tekst
(charakter pisma nieznany) w języku niwchijskim, napisany literami alfabetu
rosyjskiego, do którego dodana została dodatkowo litera „h”, oznaczająca
tylnojęzykowy dźwięk szczelinowy, nie mający odpowiednika w języku
rosyjskim, po prawej stronie znajduje się tłumaczenie pieśni na język
rosyjski (napisane ręką B. O. Piłsudskiego). W tekstach pieśni niwchijskich,
tłumaczonych przez B. O. Piłsudskiego, przypisy znajdują się w okrągłych
nawiasach. Na odwrotnej stronie kartki ręką Piłsudskiego napisane są
komentarze do piosenek folklorystycznych, tłumaczenia niektórych słów
oraz informacje o wykonawcach. Teksty poprawione zostały przez B. O. Piłsudskiego
i E. A. Krejnowicza granatowym ołówkiem i czarnym atramentem, niektóre
numery tekstów napisane zostały fioletowym atramentem. Przy publikacji
wykorzystane zostały teksty w wariancie poprawionym przez B. O. Piłsudskiego.
Teksty piosenek, odsyłaczy, wstawek
i przypisów B. O. Piłsudskiego drukowane są bez zmian, w nawiasach kwadratowych
podane są, pominięte przez autora w tłumaczeniu, słowa i zwroty; znak
zapytania w nawiasach klamrowych umieszczony jest w miejscu nie do końca
zrozumiałych słów.
Nitkuk Jelena Sergejewna, kierownik
oddziału etnologii Sachalińskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego.
[*] Tłumaczenie filologiczne – przypis
tłumacza.
[1] Według
klasyfikacji B. O. Piłsudskiego „współczesne
pieśni gilackie”. Patrz: Bronislaw Pilsudski.
The Gilaks and their Songs // Folk-Lore.
Transactions of the Folk-Lore Society. A Quarterly Review of Myth, Tradition,
Institution, and Custom. Vol. XXIV. N 3. London, 1913. P. 479; B.
Piłsudski. Poezja Gilaków.
Tłumaczenie na język rosyjski W. Drakunowa // Biuletyn Przyrodoznawczy.
N 1. Jużno - Sachalinsk, 1990. Str. 83.
[2] op.cit.
[3] B.
O. Piłsudski. Współczesne pieśni gilackie
// Wiadomości Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego. N 4. Jużno-Sachalinsk,
2000. Str. 7, 12 (tłumaczenie).
[4] B.
O. Piłsudski. Współczesne pieśni gilackie
// Wiadomości Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego.
N 4. Jużno-Sachalinsk, r. 2000. Str. 10, 14 (tłumaczenie).
[5] Piłsudski
Bronisław. Pieśni mi poświęcone //
Wiadomości Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego. N 1. Jużno-Sachalinsk,
1998. Str. 112, 115; B. O. Piłsudski. Starodawne pieśni gilackie // Wiadomości
Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego. N 2. Jużno-Sachalinsk,
1999. Str. 10; B. O. Piłsudski. Współczesne pieśni gilackie // Wiadomości
Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego. N 4. Jużno-Sachalinsk,
r. 2000. Str. 8, 13 (tłumaczenie) 10, 14 (tłumaczenie); pieśni nr 13,
17 z zeszytu N 4.
[6] Piłsudski
Bronisław. Pieśni mi poświęcone //
Wiadomości Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego. N 1. Jużno-Sachalinsk,
1998. Str. 111, 112-113, 115; piosenka nr 17 z zeszytu N 4.
[7] Piłsudski
Bronisław. Pieśni mi poświęcone
// Wiadomości Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego. N 1. Jużno-Sachalinsk,
1998. Str. 112, 115, 116; B. O. Piłsudski. Współczesne pieśni gilackie
// Wiadomości Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego. N 4. Jużno-Sachalinsk,
2000. Str. 13, 14.
[8] G.
A. Otaina. Ludowe pieśni niwchijskie
// Etnografia i folklor ludów Dalekiego Wschodu ZSRR. Władywostok, 1981.
Str. 114.
[9] Bronislaw
Pilsudski. The Gilaks and their Songs
// Folk-Lore. Transactions of the Folk-Lore Society. A Quarterly Review
of Myth, Tradition, Institution, and Custom. Vol. XXIV. N 3. London, 1913.
P. 482.
[10]
N. A. Mamczewa. “Wiola
niwchijska” – t’ynryn
(т’ынрын) // Zwiastun Muzeum Sachalińskiego.
N4 Jużno-Sachalinsk, 1997. Str. 218, 220.
[11] Piłsudski
Bronisław. „Drogi Lwie Jakowlewiczu...”
(Listy do L. J. Szternberga. 1893-1917). Publikacja W. M. Łatyszewa. Jużno-Sachalinsk,
1996. Str. 179. O losach zeszytu patrz: W. M. Łatyszew,
T.P. Roon. Zaginiony zeszyt Bronisława
Piłsudskiego „Pieśni mi poświęcone” // Wiadomości Instytutu
Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego. N 1. Jużno-Sachalinsk, 1998. Str.
107-110.
[12]
Bronislaw Pilsudski. The
Gilaks and their Songs // Folk-Lore. Transactions of the Folk-Lore
Society. A Quarterly Review of Myth, Tradition, Institution, and Custom.
Vol. XXIV. N 3. London, 1913. P. 480, 482; B. Piłsudski.
Poezja Gilaków. Tłumaczenie na język rosyjski W. Drakunowa // Biuletyn
Przyrodoznawczy. N 1. Jużno - Sachalinsk, 1990. Str. 85.
E. S. Nitkuk
The Fourth Note-book of Bronislaw
Pilsudski from the E. A. Kreinovich Archives.
(Summary)
The fourth note-book of Bronislaw
Pilsudski contains 12 love songs of the “alakhtund” lyric genre recorded
by B. Pilsudski in the Nivkh language, along with a Russian translation.
These texts are published here for the first time. The composers of the
songs describe their unfortunate love and their feelings as well as their
meetings with their lovers. The texts are published with Pilsudski’s
corrections and in the exact in which he had recorded them.
Tłumaczenie:
Diana Oboleńska