№1

                                                          Kierownik oddziału etnograficznego Muzeum Aleksandra III

Miłościwy Panie,
dopiero co dowiedziałem się, że D. A. Klemenca nie ma w Petersburgu i, co za tym idzie, wszystkie moje adresowane do niego listy nie osiągnęły swego celu. Dymitr Aleksandrowicz pisał mi, że otrzymam 300 rubli na zdobycie kolekcji pośród górali polskiej części Tatr. Teraz napisał do mnie L. Szternberg, że wasze warunki są następujące: 100 rubli otrzymuję ja za swoja pracę, a 200 rubli przeznaczone zostanie na zakup eksponatów. Zgadzam się na te warunki. Proszę tylko o napisanie mi, jakie przedmioty są najbardziej pożądane. Za 200 rubli można przecież kupić bardzo wiele.  Dlatego ważne dla mnie jest, abym wiedział, czym powinienem się kierować przy wyborze. Czy mam zwrócić uwagę na jedną dziedzinę życia, narodową ornamentykę, czy kostiumy. Czy też mam kupować co tylko się da, mając nadzieję na dalsze fundusze potrzebne do skompletowania możliwie jak najpełniejszej kolekcji.
                                                     Proszę przyjąć wyrazy wielkiego szacunku.

                                                                                                             Bronisław Piłsudski.

Adres: Austria. Lwów.
ulica Gińska 3, m.12
 

№2
 

Wielce Szanowny Dymitrze Aleksandrowiczu.

Ostatnio otrzymałem list od L. J. Szternberga, w którym pisał on, że załatwił mi Pan delegację służbową. Jestem bardzo wdzięczny za pańskie starania i czekam na wiadomości, jaki charakter będzie miała moja praca. Zapewne wie Pan, w jakim jestem położeniu. Jestem zmuszony pozostać za granicą, aż nastaną lepsze dni i staram się, jak tylko mogę, opracowywać materiały zebrane przeważnie wśród Ajnów i Nichwów zamieszkujących wyspę Sachalin. Tutaj w Polsce nie ma ani środków finansowych, ani szczególnego zainteresowania tą właśnie dziedziną nauki i dużo większe wsparcie otrzymałem w Rosji. Niewielka suma, którą wydano mi jako subsydium Rosyjskiego Komitetu ds. badań Środkowej i Wschodniej Azji3, pozwoliła mi na przywiezienie kilku niekompletnych notatek z podróży i na opracowanie kilku artykułów. Jednak obecnie znowu nie mam żadnych środków finansowych i jestem w sytuacji, która zmusza mnie do szukania jakiegokolwiek zajęcia, byleby nie umrzeć z głodu. Natomiast jestem przekonany, że posiadam materiały mające niewątpliwą wartość dla  nauki.
Martwi  mnie,  że  zmuszony  będę  oderwać  się  od pracy,  która właśnie teraz - dopóki nie zatarły się bezpośrednie wrażenia - jest najbardziej produktywna. Bardzo liczyłem na sprzedanie wałków fonograficznych z różnymi pieśniami, legendami, bajkami, odgłosami szamanów podczas tańca itp., zapisanymi przeze mnie u Ajnów na Sachalinie. Fonogramy te chciała ode mnie kupić Wiedeńska Akademia Nauk, ale poznawszy ich wartość odpowiedziała, że nie posiada wystarczających środków finansowych: prosiłem o 1500 rub. za 120 wałków oraz za dostarczenie potrzebnych tekstów i przekładów. Na dniach otrzymałem także odmowę amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej (Museum of Natural History). Być może będzie Pan miał możliwość zakupienia tych wałków do muzeum, którym Pan kieruje. Oprócz znaczenia, jakie mają dla filologów zapisane przeze mnie motywy, zainteresowałyby one także muzyków. Żałuję, że wałki poniewierają się i mogą przez przypadek zginąć nie przynosząc nikomu żadnej korzyści, natomiast mi olbrzymią stratę. Zgodziłbym się na rozłożenie sumy na raty i na bardziej ulgowe warunki, żeby tylko zwróciły mi się poniesione koszty i abym nie musiał oglądać poniewierających się rezultatów swoich prac. Posiadam również dużą kolekcję negatywów z Ajnami i scenami z ich życia oraz z życia innych tubylców Sachalinu i Amuru. Negatywy także stopniowo psują się, łamią podczas transportu, a ja nawet dla siebie nie mogę utworzyć z nich dobrego albumu, ponieważ nie posiadam wystarczających środków finansowych. Może pańskie muzeum zakupiłoby zdjęcia, wówczas przysłałbym je razem z objaśnieniami.

                Czekam na odpowiedź i zapewniam Pana o swoim całkowitym oddaniu i szacunku.
                                                                                                       Bronisław Piłsudski
     Adres: Austria. Lwów, Górecka 3.
     21/V 1908r.

№ 3

Kartka pocztowa

Otrzymał 251 koron 3 sierpnia 1908 roku    (podpis B. Piłsudskiego).
 

№ 4

Kartka pocztowa

Otrzymał 251 koron 13 sierpnia 1908 roku   (podpis B. Piłsudskiego).

№5

Wielce Szanowny Dymitrze Aleksandrowiczu

Przesyłam Panu duplikat listu przewozowego, aby mógł Pan odebrać wysłane przeze mnie tydzień temu rzeczy – części tkanin [?], które zostały nabyte za pieniądze przysłane z Muzeum Rosyjskiego.
 W połowie czerwca wyjeżdżam, aby kontynuować pracę. Jeśli chciałby Pan skorzystać z mojego wyjazdu i coś zamówić albo uzupełnić kolekcję związaną z życiem górali lub innych plemion z terenu Śląska, lub polskich chłopów z okolic Krakowa, to proszę bezzwłocznie przysłać mi zlecenie i pieniądze na ten cel. Inaczej może nastąpić przykre dla obu stron opóźnienie. Prosiłem o pracę, mieszkając jeszcze w Zakopanem, a zlecenie nadeszło, kiedy przeprowadziłem się do Lwowa.
 Pieniądze nadeszły dopiero w połowie lata, gdy na cały sezon wakacyjny podjąłem się już innych obowiązków.
 Mimo wszystko cieszę się, że mogę wypełnić do końca zobowiązanie wobec Muzeum. Byłbym rad, gdybym mógł jeszcze popracować. Tym łatwiej byłoby mi to wykonać, gdyż nawiązałem wiele kontaktów z ludźmi mogącymi być  użytecznymi w tej sprawie.

               W oczekiwaniu odpowiedzi przesyłam wyrazy szacunku i szczerego oddania.

                                     Bron.[isław] Piłsudski

Lwów, ul. Górecka 3
1 VI 1909

№ 6

Lista rzeczy posyłanych do
Muzeum Rosyjskiego im. I. Aleksandra III

Polscy górale tatrzańscy
strój męski

1. Kapelusz
2. Koszula płócienna ze spinką
3. Peleryna („gunia”) ciemna
4. Peleryna („gunia”) biała
5. Spodnie
6. Pas do spodni
7. Obuwie („kierpce”) z rzemieniem
8. Onuce (2 pary – 1 męska – 1 damska)
9. Fajka wyrobu własnego

Strój damski
10. Obuwie („kierpce”) i sznurówki
11. Chustka do nosa a) męska  b) damska
12. Koszula wyszywana (stara, wykonana 60-70 lat temu)
13. Spódnica zwykła
14. Prześcieradło (wykonane 60-70 lat temu)
15. Chustka na głowę (fabryczna)
                          --------------------
28 fotografii (przesyłką poleconą wraz z zdjęciami Ajnów i Gilaków wyspy Sachalin)

                                                        Bronisław Piłsudski

№ 7

Lwów, ul. Górecka 3                                     22. V. 1909

Szanowny Dymitrze Aleksandrowiczu
Równocześnie z niniejszym listem wysyłam do Muzeum Rosyjskiego część rzeczy zakupionych za przesłane przez nie zeszłego lata pieniądze (200+100 razem 300 rubli). Pozostałe rzeczy będą  wysłane w przyszłym miesiącu.
Było mi niezmiernie niezręcznie, że nie mogłem wypełnić tego polecenia wcześniej, ale dwukrotnie wyjeżdżałem do górali. Raz – jesienią zeszłego roku, kiedy to nie mogłem nic zrobić, albowiem pora była straszna, a drugi raz – zimą i wtedy właśnie zrealizowałem zamówienia, których część przesyłam (załączam listę). Za dwa tygodnie zamierzam znów jechać i kupić resztę za pozostałą sumę pieniędzy.
Jeśli chce Pan kontynuować kolekcjonowanie przedmiotów górali czy innych plemion Galicji, to zgodziłbym się to zrobić tego lata, gdyż mam je wolne, ale należałoby się umówić zawczasu, bo znów może się zdarzyć, że sprawa przeciągnie się i zwiążę się jakimś innym zobowiązaniem, które nie pozwoli mi w porę pojechać.
W tym roku chciałbym popracować jeszcze tutaj. Bardzo możliwe, że w przyszłym znów pojadę na Daleki Wschód, gdzie ma zamiar posłać mnie pewna amerykańska instytucja, abym zebrał kolekcję Ajnów. Chcąc uzupełnić swoje spostrzeżenia już zgodziłem się na ten wyjazd.
Obecnie przygotowuję dla Pana odbitki moich fotografii tubylców Sachalinu i Amuru, bo wyraził Pan chęć posiadania ich w swoim Muzeum. Co się tyczy fotogramów, to, zdaje się, nie zaczął Pan ich kolekcjonować. Dotąd sprzedałem na próbę jednemu angielskiemu profesorowi trzy sztuki.

                                              Oczekuję odpowiedzi

                                                                                               Z poważaniem
                             Bronisław Piłsudski

Rzeczy zostały wysłane koleją i dotrą, jak mi powiedziano, nie wcześniej niż w dwa tygodnie.
Dodatkowo wysyłam specjalną przesyłką poleconą:
28 zdjęć górali
i moje zdjęcia z Sachalinu
74 zdjęcia 12 x 16 Ajnów
46 zdjęć 9 x 12
11 zdjęć 12 x 16 Gilaków
23 zdjęcia 9 x 16
__________________
     razem 45 rubli

Pieniądze możecie wysłać albo mogę odliczyć tę sumę z kwoty przysłanej mi na zakup przedmiotów kultury góralskiej. Byłoby jednak lepiej wysłać tę sumę osobno, aby później nie pomylić rachunków. Zdjęcia Oroków z Sachalinu i plemion znad Amuru wyślę innym razem.

27 rue dovis Favre. Neuchatel
albo  Universite Neuchatel
20-1-1913

№ 8

Wielce Szanowny Mikołaju Michajłowiczu,

zwracam się do Pana z pełną poszanowania prośbą. Wiem, że w okresie dwóch ostatnich lat Muzeum Imperatora Aleksandra III wysyłało pana W. N. Wasiliewa w podróż na Sachalin. Byłbym bardzo zobowiązany, gdyby Muzeum udostępniło mi odbitki negatywów, które zostały stamtąd przywiezione i abym mógł skorzystać z niektórych z nich przy drukowaniu moich materiałów zebranych na Sachalinie wśród Gilaków, Ajnów oraz Oroków. Mógłbym też wskazać, które z nich najbardziej mnie interesują i mogą być mi przydatne. Przebywając na Sachalinie i dysponując ograniczonymi funduszami nie byłem w stanie zdobyć aparatu, aby zrobić zdjęcia. Ponadto pracowałem podczas wojny, czyli w czasie najbardziej niekorzystnym, kiedy to stosunki były zerwane i nie było możliwości dostać kliszy. Ze swej strony chętnie podzielę się z Muzeum moją wiedzą, która, jak sądzę, może się przydać. Będę w stanie, na przykład, podać dane na temat, którzy Ajnowie są czystej krwi, którzy mają krew mieszaną. Notatki te (z Sachalinu) są zrobione tak dokładnie, na ile pozwalały możliwości, bo Ajnowie w tamtych czasach bardzo skrywali te właśnie dane. Mógłbym też sprawdzić zanotowane nazwy przedmiotów, porównując je ze swoimi notatkami. Teraz kończę opracowywać dane na temat Oroków, i dlatego byłbym bardzo wdzięczny za możliwość wykorzystania (z ukazaniem źródła) niektórych zdjęć budynków i ich typów, przedmiotów, jeleni itp.
        Z nowo przywiezionej kolekcji Ajnów chciałbym prosić o dane dotyczące znaków własności na przedmiotach Ajnów z Sachalinu: na patyczkach do podtrzymywania wąsów, lakierowanych miseczkach, może nawet strzałach.
       Początek mojego artykułu o znakach własnościowych jest zarejestrowany w Revue d’Ethnographi et de Sociologi z roku 1912, a teraz oddaje część następną o znakach Ajnów z Sachalinu, ukazując zgodność znaków w ich kulturze i przyczyny tego zjawiska. Dane te zebrałem zarówno na miejscu, jak też otrzymałem z różnych muzeów z Europy i Ameryki.

                                                        Proszę przyjąć moje zapewnienia o szacunku i oddaniu.

                      Bronisław Piłsudski

Rosyjskie Muzeum Etnograficzne. Archiwum.

                              Opracowanie i publikacja listów wraz z przypisami - T. P. Roon

Przypisy

1. Dmitrij Aleksandrowicz Klemenc (1848 - 1914) - znany rosyjski uczony, specjalista od etnografii i archeologii Syberii i Mongolii. Członek partii "Ziemia i wola", za działalność rewolucyjną był zesłany na Syberię, gdzie zajmował się pracą naukową. Uczestniczył w ekspedycjach po Kraju Orchońskim, Mongolii, Turkiestanie. Pracował jako kustosz w Muzeum Antropologii i Etnografii Akademii Nauk (Petersburskiej Kunstkamerze), od 1902 do 1910 r. zarządzał oddziałem etnograficznym Muzeum Rosyjskiego.

2. Lew Jakowlewicz Szternberg (1861 - 1927) - znany sowiecki uczony, etnograf - znawca północy. Będąc na zesłaniu na wyspie Sachalin zajmował się badaniem języka, etnografii i folkloru Niwchów, ludów dolnego Amuru, przyjaźnił się z B. O. Piłsudskim. Pracował jako sekretarz w Rosyjskim Komitecie ds. badań Środkowej i Wschodniej Azji, pomagał B. O. Piłsudskiemu w organizacji ekspedycji w latach 1902 - 1905. Od 1902 r. był etatowym współpracownikiem Muzeum Antropologii i Etnografii (Kunstkamery) w Sankt - Petersburgu. Spod jego pióra wyszły dziesiątki prac dotyczących etnografii i języka Niwchów, Ajnów, teoretyczne prace z etnografii. Wraz z W. G. Bogorazem stał u źródeł sowieckiej szkoły etnografii. Był dziekanem Wydziału Etnograficznego Instytutu Geografii.

3. Rosyjski Komitet ds. badań Środkowej i Wschodniej Azji w aspekcie historycznym, archeologicznym, lingwistycznym i etnograficznym był założony w 1902 r. w charakterze regionalnego oddziału Międzynarodowego Związku ds. Środkowej i Wschodniej Azji, którego głównym celem było ratowanie i badanie kulturalnych zabytków tych regionów. W czasie swego istnienia Komitet organizował szereg ekspedycji i delegacji do różnych rejonów Azji: Syberii, Środkowej Azji, Ałtaju, Mongolii i innych.

4. Mikołaj Michajłowicz Mogiliański - uczony, etnograf, pracował w Muzeum Antropologii i Etnografii (Kunstkamerze), potem razem z D. A. Klemencem pracował w oddziale etnograficznym Muzeum Rosyjskiego.

5. W. N. Wasiliew - badacz ludów południa Dalekiego Wschodu, w 1910 r. uczestniczył w ogromnej ekspedycji obejmującej Przymorze, dolny Amur, Sachalin i wyspę Hokkaido w celu udokumentowania tradycyjnego życia aborygenów i zebrania kolekcji dla muzeum. Rezultatem wyjazdu było przygotowanie sprawozdania z podróży do Niwchów i Oroków Sachalinu, a także krótkie sprawozdanie z wyprawy do Ajnów z wyspy Jesso i Sachalinu.

Tłumaczenie:

Iwona Denisiewicz
Justyna Kamionowska
Katarzyna Matwiejczyk
Paulina Mazikowska
Agnieszka Mokosa
Diana Oboleńska
Agata Pilorz