W nauce szeroko znane jest nazwisko utalentowanego rosyjskiego uczonego, jednego z ważniejszych działaczy rodzimej i światowej iranistyki końca XIX – początku XX w. - Karla Germanowicza Zalemana (1849 – 1916) [1]. Ukończywszy w 1871 r. na uniwersytecie w Sankt – Petersburgu na wydziale orientalistyki jednocześnie dwa kierunki: sanskrycko – perski i arabsko – persko – turecko – tatarski, sferą swoich zainteresowań naukowych objął on badanie problemów filologii perskiej, w tym języków środkowoperskiego i osetyńskiego. Badał on i wydał w 1907 r. teksty manichejskie odkryte przez doktora A. I. Kochanowskiego w Sinciang. W latach 1876-1916 wykładał na stołecznym uniwersytecie, będąc najpierw docentem nieetatowym a później profesorem. Carska Akademia Nauk, w uznaniu jego zasług naukowych, wybrała go w 1895 r. swoim członkiem.
Archiwum K. G. Zalemana przechowywane jest w Sankt – Petersburskim oddziale Archiwum RAN [2]. Zapoznając się z nim, zupełnie niespodziewanie odkryłem w nim list Bronisława Piłsudskiego, wysłany do K. G. Zalemana 16 kwietnia 1909 r. ze Lwowa [3]. Jak wyjaśnić to, że specjalista od języków i etnografii narodów Dalekiego Wschodu zwrócił się do specjalisty od języków irańskich? Najwyraźniej związane jest to z innymi zainteresowaniami wybitnego uczonego K. G. Zalemana. W latach 1890 – 1916 niezmiennie stał on na czele Muzeum Azjatyckiego Carskiej Akademii Nauk i jego w nim działalność jest wysoko oceniana przez specjalistów. „Okres „Zalemanowski” stworzył całą epokę w historii Muzeum Azjatyckiego. Muzeum przeobraziło się w jedno z większych  w świecie miejsc, przechowujących zabytki kultury piśmienniczej narodów Wschodu, dysponowało jedną z bogatszych orientalistycznych bibliotek naukowych. Muzeum Azjatyckie stało się dla światowej orientalistyki głównym centrum informacji o wszystkim, co dotyczyło rosyjskiej orientalistyki, która do początków XX wieku koncentrowała się wokół jego kolekcji”[4]. Jako akademik Carskiej Akademii Nauk i dyrektor jej Muzeum Azjatyckiego K. G. Zaleman był, cieszącym się autorytetem, organizatorem badań lingwistycznych w kraju. W związku z utworzeniem w 1903 r. Rosyjskiego Komitetu ds. badań Środkowej i Wschodniej Azji w aspektach historycznym, archeologicznym, lingwistycznym i etnograficznym stał się on jego członkiem jako przedstawiciel rosyjskich uczonych, zaproszonych przez Komitet [5]. Pełniąc tę funkcję, okazywał on pomoc zarówno powszechnie szanowanym, jak i początkującym uczonym, dysponującym unikalnymi, zebranymi osobiście w ekspedycjach, materiałami, np.: W. G. Bogorazowi, W. I. Jochelsonowi i L. J. Szternbergowi. O tym właśnie z publikacji, czy też z informacji otrzymanej od kogoś (być może od D. A. Klemenca?) dowiedział się B. O. Piłsudski i to skłoniło go do osobistego zwrócenia się do K. G. Zalemana  w nadziei, iż pokieruje on wydaniem ajnuskich tekstów folklorystycznych i uwag gramatycznych. Być może należy podkreślić fakt, iż B. O. Piłsudski nie zwraca się z tą prośbą do swego starego znajomego L. J. Szternberga, który pełnił funkcję sekretarza Rosyjskiego Komitetu i wchodził w skład jego Zarządu [6], i jak mogłoby się wydawać z racji swej wysokiej pozycji także mógł pomóc w przyznaniu pomocy finansowej w celu zakończenia tak ważnej, największej i najbardziej ukochanej pracy. Taka prośba wyglądałaby na zupełnie naturalną, jeśli wziąć pod uwagę fakt, iż pojawiła się ona w korespondencji z 1893 r. [7]. Ponadto nie można nie zauważyć, jak dyplomatycznie mówi B. Piłsudski o gotowości przekazania materiałów gilackich L. J. Szternbergowi, jeśli miałby on środki na doprowadzenie ich do stanu ostatecznego, wygodnego w użytkowaniu. Poszukując dobrego, współczującego dobroczyńcy B. Piłsudski zwrócił się o radę i pomoc do K. G. Zalemana. Z tego listu dowiadujemy się o wysłaniu przez B. Piłsudskiego materiałów, dotyczących Ajnów, szczepu Olczy i Goldów do W. L. Kotwicza, w owym czasie znanego już uczonego, docenta nieetatowego Carskiego Uniwersytetu w Sankt – Petersburgu, przewodniczacego Ministerstwa Finansów Rosyjskiego Komitetu [8]. Nie jest wykluczone, iż przechowywane są one obecnie w archiwum polskiego miasta Krakowa, w zbiorach tego wybitnego rosyjskiego i polskiego uczonego. Takie podejrzenie, jak się wydaje, może mieć uzasadnienie. 31 sierpnia 1999 roku na 3-ej Międzynarodowej Konferencji w Krakowie poświęconej B. Piłsudskiemu, nowosybirski lingwista M. D. Simonow wygłosił wykład o nanajskim słowniku B. Piłsudskiego, odkrytym na początku lat 90-tych w Archiwum Polskiej Akademii Nauk z zbiorze W. L. Kotwicza. Czy nie o tym słowniku wspomina B. Piłsudski w publikowanym liście? [9]
List B. O. Piłsudskiego do K. G. Zalemana jest interesujący dla badaczy jego dziedzictwa naukowego jeszcze z tego powodu, że poszerza on listę jego adresatów, że donosi on o jego kolejnej, niestety bezowocnej, próbie wyrwania się z pęt wiecznych problemów finansowych oraz o szczerym dążeniu do zajęcia się prawdziwą nauką.
Można przypuszczać z dużą dozą prawdopodobieństwa, iż K. G. Zaleman odpowiedział na list B. O. Piłsudskiego, ale obecnie trudno jest przewidzieć, jak owa odpowiedź brzmiała. Niestety będąc zmuszonym przyjąć, iż nie doszło do wymiany korespondencji, wydanie dorobku B. Piłsudskiego dotyczącego Ajnów w proponowanym wariancie nie było możliwe. Coś lub ktoś w tym przeszkodził. No cóż, jedna zagadka więcej...

PRZYPISY:

[1]. Szerzej o K. G. Zalemanie patrz: Perichanian A. G. Karl Germanowicz Zaleman // Zarys historii rosyjskiej orintalistyki. Wydawnictwo T. IY. M., 1959. Str. 79-115.
[2]. Sankt – Petersburska Filia Archiwum RAN (dalej PFA RAN), zb. 87.
[3]. Tamże sp. 3, d. 295.
[4]. Bajewskij S. I., Worożejkina Z. N. Filologia nowoirańska. Literaturoznawstwo // Muzeum Azjatyckie – Leningradzki oddział Instytutu Orientalistyki AN ZSRR. M., 1972. S. 345.
[5]. PFA RAN, zb. 148, sp. 1, d. 29, l. 34.
[6]. Tamże.
[7]. Szerzej patrz: Piłsudski B. O. „Drogi Lwie Jakowlewiczu...” (Listy do L. J. Szternberga. Lata 1893-1917). Jużno – Sachalinsk, 1996.
[8]. PFA RAN, zb. 148, sp. 1, d. 29, l. 44.
[9]. Na ten temat patrz: Reszetow A. M. 3-cia Międzynarodowa Konferencja, poświęcona B. Piłsudskiemu // Przegląd etnograficzny, № 4, 2000 r. (w druku).

A.M. Reshetov:  Letters of Bronislaw Pilsudski from the Archives of St.Petersburg Branch of Russian Academy of Sciences and the Oriental Institution in St. Petersburg.

A.M. Reshetov publishes unknown before the B.Pilsudski’s letters written by the scientist in various periods of his life. Two of them (1903) and two (1905) were addressed to Dr. L.Shternberg, a Secretary of Russian Committee for study Central and Eastern Asia. The theme of these letters is about plans and difficulties of the Sakhalin Expedition and problem of coming back to Europe. The Pilsudski’s letter addressed to Dr. Klemenets (1908) supplements his cooperation with the Russian Museum with new details and shows his hard financial condition. In his letter to famous Russian researcher Dr. K. Zaleman (1909) Pilsudski applies for help to issue in Russia the Ainu folklore materials gathered by him. These letters supplements epistolary heritage of Bronislaw Pilsudski were published before.

Tłumaczenie: Katarzyna Matwiejczyk